شمارهاش را پیدا میکنی و چند ثانیه به صفحه تلفن نگاه میکنی. با خودت میگویی: «الان زنگ بزنم؟ اگر گریه کرد چه؟ اگر نخواست حرف بزند چه؟ شاید مزاحمش شوم.»
گاهی همین نگرانی باعث میشود تماس را عقب بیندازیم؛ یک روز، یک هفته و بعد آنقدر دیر میشود که دیگر نمیدانیم چگونه برگردیم. درحالیکه برای همراهی با فرد داغدار لازم نیست جملهای بینقص پیدا کنیم یا اندوهش را از بین ببریم. بیشتر اوقات، آنچه ارزش دارد حضوری قابلاعتماد، احترام به انتخاب او و کمکهای کوچک و مشخص است.
اگر فقط چند دقیقه وقت دارید
-
منتظر پیداکردن جمله کامل نمانید؛ یک پیام ساده و صادقانه بفرستید.
-
پاسخندادن را به معنای نخواستن شما تفسیر نکنید.
-
بهجای «اگر کاری داشتی بگو»، یک کمک مشخص و قابل ردکردن پیشنهاد دهید.
-
برای حرفزدن فشار نیاورید؛ حضور بدون گفتوگو هم میتواند حمایتکننده باشد.
-
بعد از مراسم و زمانی که تماس دیگران کمتر میشود، ارتباط را ادامه دهید.
-
نیاز فرد را حدس نزنید؛ با دو انتخاب ساده از خودش بپرسید.
تماس بگیرم یا صبر کنم؟
اگر رابطه نزدیکی دارید، معمولاً یک پیام کوتاه بهتر از سکوت طولانی است. لازم نیست انتظار پاسخ فوری داشته باشید. میتوانید بنویسید:
«خبر را شنیدم و خیلی متأسفم. نمیدانم دقیقاً چه بگویم، فقط میخواستم بدانی به یادت هستم. لازم نیست جواب بدهی.»
این پیام سه کار انجام میدهد: فقدان را نادیده نمیگیرد، ادعا نمیکند که حال فرد را کاملاً میفهمید و بار پاسخدادن را از دوش او برمیدارد.
اگر تماس گرفتید و پاسخ نداد، پشتسرهم زنگ نزنید؛ مگر آنکه درباره ایمنی او نگرانی جدی داشته باشید. یک پیام بگذارید و چند روز بعد دوباره سراغش را بگیرید. فرد ممکن است به حضور شما نیاز داشته باشد، اما در همان لحظه توان حرفزدن یا پاسخدادن نداشته باشد.
اگر نمیخواهد حرف بزند چه؟
همراهی همیشه به معنای گفتوگوی عمیق نیست. بعضی روزها فرد میخواهد درباره عزیزش حرف بزند و بعضی روزها فقط حضور کسی را تحمل میکند که قرار نیست از او توضیح بخواهد.
میتوانید بپرسید:
«دوست داری دربارهاش حرف بزنی، یا ترجیح میدهی فقط کنارت باشم؟»
اگر سکوت را انتخاب کرد، لازم نیست آن را با توصیه، سؤالهای متعدد یا جملات امیدوارکننده پر کنید. میتوانید چای درست کنید، کنارش بنشینید، ظرفها را جمع کنید یا برای مدتی کوتاه همراهش قدم بزنید.
گاهی فرد یک خاطره را چند بار تعریف میکند. لازم نیست به او یادآوری کنید که قبلاً شنیدهاید. تکرار روایت میتواند بخشی از تلاش ذهن برای فهمیدن اتفاق و حفظ پیوند با فرد درگذشته باشد.
کمک را مشخص پیشنهاد دهید
جمله «اگر کاری داشتی بگو» مهربانانه است، اما تصمیمگیری و درخواستکردن را به فردی میسپارد که ممکن است خسته، گیج یا نگران مزاحمت برای دیگران باشد.
پیشنهاد مفید، مشخص، محدود و قابل ردکردن است:
-
«امروز غذا درست کردهام؛ ساعت هفت یک ظرف برایتان بیاورم؟»
-
«فردا برای خرید میروم؛ شیر و نان هم برای شما بگیرم؟»
-
«اگر موافقی، پنجشنبه دو ساعت بچهها را پیش خودم ببرم.»
-
«میخواهی پاسخ چند تماس یا هماهنگی مراسم را من انجام دهم؟»
-
«شنبه به اداره میروم؛ دوست داری برای انجام این کار همراهت بیایم؟»
بهتر است راه ردکردن پیشنهاد را نیز باز بگذارید: «اگر امروز مناسب نیست، هیچ اشکالی ندارد.» حمایت نباید فرد را بدهکار یا مجبور به پذیرش مهمان کند.
چه کمکی واقعاً به درد میخورد؟
در روزهای نخست، اطرافیان معمولاً روی مراسم و پذیرایی تمرکز میکنند؛ اما نیازهای دشوارتر ممکن است بعدتر آشکار شوند. کارهای روزمرهای که قبلاً میان دو نفر تقسیم میشدند، ناگهان روی دوش یک نفر میافتند.
کمک کاربردی میتواند شامل این موارد باشد:
-
آمادهکردن غذا در ظرفی که لازم نباشد زود پس داده شود
-
خرید خانه، گرفتن دارو یا انجام یک کار اداری
-
رساندن کودک به مدرسه یا کلاس با اجازه والد
-
همراهی در مراجعه پزشکی یا کارهای بانکی
-
نگهداری کوتاهمدت از کودک یا سالمند
-
یادآوری آرام یک موعد مهم، بدون کنترلکردن فرد
-
کمک در مرتبکردن خانه، فقط با اجازه او
وسایل، لباسها، عکسها و حسابهای شخصی فرد درگذشته را بدون درخواست روشن خانواده جابهجا یا حذف نکنید. چیزی که برای شما کار اضافی یا بیاستفاده به نظر میرسد، ممکن است برای فرد داغدار معنای عاطفی مهمی داشته باشد.
در روزهای شلوغ چگونه حضور داشته باشیم؟
مراسم سوگواری در ایران میتواند با تماسهای فراوان، رفتوآمد، پذیرایی و تصمیمهای پیدرپی همراه باشد. در این شرایط، حضور مفید گاهی کمتر دیدهشدن و بیشتر سبککردن بار خانواده است.
پیش از رفتن بپرسید چه زمانی مناسبتر است. مدت حضورتان را با وضعیت خانواده تنظیم کنید. اگر مسئولیتی پذیرفتید، آن را کامل انجام دهید تا خانواده مجبور به پیگیری شما نباشد. از پرسیدن جزئیات مرگ، عکسگرفتن یا انتشار خبر و تصویر بدون اجازه خودداری کنید.
اگر خانواده نیاز به خلوت دارد، ناراحت نشوید. احترام به مرزها نیز شکل مهمی از همراهی است.
بعد از مراسم ناپدید نشوید
در روزهای اول افراد زیادی حضور دارند. چند هفته بعد، دیگران به زندگی خود برمیگردند؛ درست زمانی که نبودن عزیز برای خانواده واقعیتر و سکوت خانه سنگینتر میشود.
لازم نیست هر روز تماس بگیرید. ارتباط کوتاه اما قابلاعتماد معمولاً مفیدتر از توجه شدید و کوتاهمدت است. میتوانید در تقویم خود یادآوری بگذارید و دو هفته بعد، چهل روز بعد یا نزدیک اولین مناسبت خانوادگی پیام بدهید.
نمونه پیام:
«امروز به یادت بودم. اگر دوست داشتی این هفته نیم ساعت ببینمت یا برایت خریدی انجام بدهم، من هستم. اگر هم حوصله نداری، لازم نیست جواب بدهی.»
گفتن نام فرد درگذشته نیز برای بسیاری از داغداران ارزشمند است. سکوت کامل درباره او ممکن است این احساس را ایجاد کند که دیگران فراموشش کردهاند. البته از واکنش خود فرد راهنمایی بگیرید؛ بعضی روزها آمادگی شنیدن یا حرفزدن ندارد.
چه زمانی فقط گوش دهیم؟
وقتی فرد از ترس، خشم، احساس گناه یا دلتنگی حرف میزند، وسوسه میشویم سریع راهحل بدهیم. اما بسیاری از احساسهای سوگ مسئلهای نیستند که با یک توصیه حل شوند.
گوشدادن یعنی:
-
حرف او را قطع نکنید.
-
تجربه خودتان را فوراً جایگزین تجربه او نکنید.
-
برای احساسش دلیل مثبت نسازید.
-
مجبورش نکنید «قوی» یا امیدوار به نظر برسد.
-
اگر نمیدانید چه بگویید، صادق باشید.
میتوانید بگویید: «میشنوم که چقدر سخت است» یا «من اینجا هستم.» مقاله بعدی ممنتو جداگانه بررسی میکند چه جملههایی با وجود نیت خوب ممکن است فاصله ایجاد کنند.
اگر سوگ او شما را میترساند
ممکن است شدت گریه، خشم یا سکوت فرد شما را مضطرب کند. پیش از واکنش، از خود بپرسید: «الان میخواهم حال او را بهتر کنم یا اضطراب خودم را کمتر کنم؟» عجله برای آرامکردن، تغییر موضوع یا گفتن «دیگر گریه نکن» گاهی بیشتر برای تحمل ماست تا نیاز او.
بااینحال، هر حرفی را نباید صرفاً بخشی از سوگ دانست. اگر فرد از نخواستن ادامه زندگی، آسیبزدن به خود یا ناتوانی در حفظ ایمنی حرف میزند، موضوع را جدی بگیرید. مستقیم و آرام درباره خطر بپرسید، او را تنها نگذارید و از خدمات اورژانسی یا متخصص سلامت روان کمک بگیرید.
مراقب توان خودتان هم باشید
همراهی پایدار به معنای در دسترسبودن شبانهروزی نیست. فقط کاری را وعده دهید که واقعاً میتوانید انجام دهید. اگر توان یک درخواست را ندارید، صادقانه مرز بگذارید و در صورت امکان جایگزین مشخصی پیشنهاد کنید.
برای مثال: «امشب نمیتوانم بیایم، اما فردا ساعت ده میتوانم خریدت را انجام بدهم.» قابلاعتمادبودن از وعدههای بزرگ و عملینشده مهمتر است.
آنچه بهتر است به خاطر بسپاریم
قرار نیست فرد داغدار را تعمیر کنید، اندوهش را کوتاه کنید یا پاسخ همه سؤالهایش را بدانید. همراهی یعنی او مجبور نباشد در کنار درد، بار توضیحدادن، درخواستکردن و آرامکردن دیگران را نیز به تنهایی حمل کند.
یک پیام بیادعا، یک ظرف غذا، انجام کاری کوچک یا سرزدن دوباره پس از خلوتشدن خانه میتواند بسیار معنادار باشد. لازم نیست بینقص باشید؛ کافی است محترمانه، قابلاعتماد و ماندگار بمانید.
یک قدم کوچک برای امروز
اگر کسی در اطراف شما سوگوار است و مدتی است با او تماس نگرفتهاید، همین پیام را بفرستید:
«این چند روز به یادت بودم. لازم نیست جواب بدهی. اگر دوست داشتی، این هفته میتوانم برای دیدنت بیایم یا یک کار کوچک برایت انجام بدهم.»
یادداشت ممنتو
این مقاله برای آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا درمان توسط روانشناس، روانپزشک یا پزشک نیست. در صورت وجود خطر فوری برای خود یا دیگری، از خدمات اورژانسی محل زندگی کمک بگیرید.
منابع علمی و حرفهای
-
Cacciatore, J., Thieleman, K., Fretts, R., & Jackson, L. B. (2021). What Is Good Grief Support? Exploring the Actors and Actions in Social Support After Traumatic Grief. PLOS ONE, 16(5).
-
Harrop, E. et al. (2020). The Impacts and Effectiveness of Support for People Bereaved Through Advanced Illness: A Systematic Review and Thematic Synthesis. Palliative Medicine, 34(7).
-
Scott, H. R. et al. (2020). A Systematic Review of Studies Describing the Influence of Informal Social Support on Psychological Wellbeing in People Bereaved by Sudden or Violent Causes of Death. BMC Psychiatry, 20, 265.
-
مرکز ملی اختلال استرس پس از سانحه آمریکا؛ کمک به فرد پس از فقدان